Từ chế độ toàn trị sang thể chế dân chủ (kỳ 4)

Từ chế độ toàn trị sang thể chế dân chủ
Gene Sharp
Nguyễn Gia Thưởng chuyển ngữ

“…Chúng ta nên nhớ là chống lại chế độ độc tài, mục tiêu của chiến lược toàn bộ, không chỉ đơn thuần đánh đổ kẻ độc tài mà còn phải thiết lập một thể chế dân chủ và ngăn chặn sự trỗi dậy của một chế độ độc tài mới…”

Chương Bảy

 

Lập Kế Hoạch Chiến lược

Muốn có nhiều cơ may thành công, cấp lãnh đạo đối kháng cần đề ra kế hoạch hành động toàn diện, có khả năng củng cố sức mạnh của người dân đang đau khổ, làm suy yếu và sau đó đánh đổ chế độ độc tài và xây dựng một thể chế dân chủ bền vững. Để thực hiện kế hoạch hành động như vậy, cần phải biết ước định tình hình và lựa chọn hành động hữu hiệu một cách thận trọng. Từ việc phân tích thận trọng như vậy, có thể khai triển cả chiến lược toàn bộ lẫn những chiến lược vận động cục bộ để đạt tự do. Mặc dù liên quan với nhau, việc khai triển chiến lược toàn bộ và những chiến lược vận động là hai tiến trình khác nhau. Chỉ khi nào chiến lược toàn bộ đã được khai triển, những chiến lược vận động cục bộ lúc đó mới có thể khai triển một cách toàn diện. Chiến lược vận động cần được minh họa để hoàn tất và tăng viện cho những mục tiêu của chiến lược toàn bộ.
Việc khai triển chiến lược đối kháng đòi hỏi phải quan tâm về nhiều vấn đề và công tác. Ở đây chúng ta nhận diện một vài yếu tố quan trọng cần phải chú ý, trên cả hai bình diện chiến lược toàn bộ và chiến lược vận động cục bộ. Tất cả những việc lập kế hoạch chiến lược, tuy thế, đều đòi hỏi các cấp lãnh đạo đối kháng phải có một sự hiểu biết sâu sắc về toàn bộ tình hình xung đột, và phải chú ý đến những yếu tố vật chất, lịch sử, chính quyền, quân sự, văn hóa, xã hội, chính trị, tâm lý, kinh tế và quốc tế. Chiến lược chỉ có thể khai triển trong khuôn khổ của một cuộc đấu tranh cá biệt và bối cảnh của nó.
Điều quan trọng nhất là các cấp lãnh đạo dân chủ và các chuyên viên chiến lược cần ước định những mục tiêu và tầm quan trọng của chính nghĩa theo đuổi. Những mục tiêu đó có xứng đáng để mở một cuộc đấu tranh toàn diện, và tại sao? Xác định mục tiêu thực sự của cuộc đấu tranh rất quan trọng. Chúng ta đã bàn luận ở đây việc đánh đổ một chế độ độc tài hoặc vứt bỏ những tên độc tài hiện hữu chưa phải là đủ. Mục tiêu cần thiết trong những cuộc xung đột này là thiết lập một xã hội tự do với một hệ thống chính quyền dân chủ. Sự rõ rệt trên điểm này sẽ ảnh hưởng đến việc khai triển chiến lược toàn bộ và những chiến lược đặc thù tiếp sau.
Đặc biệt, các chiến lược gia phải biết trả lời những câu hỏi căn bản như sau :

• Những trở ngại chính trong việc giành lại quyền tự do là gì ?
• Những yếu tố nào giúp lấy lại quyền tự do ?
• Sức mạnh chính yếu của chế độ độc tài là gì?
• Những điểm yếu của chế độ độc tài là những điểm nào?
• Ở mức độ nào nguồn cung cấp quyền lực cho chế độ độc tài dễ bị suy yếu ?
• Đâu là sức mạnh của của các lực lượng dân chủ và đại bộ phận quần chúng ?
• Đâu là những nhược điểm của của lực lượng dân chủ và làm thế nào để sửa chữa ?
• Quy chế của đệ tam nhân, không trực tiếp can dự trong cuộc xung đột như thế nào ? Họ đã hỗ trợ
hoặc cỏ thể hỗ trợ cho chế độ độc tài hoặc cho phong trào dân chủ, và nếu như vậy thì theo phương thức nào ?

Lựa chọn phương tiện

Trên bình diện chiến lược toàn bộ, các vị soạn thảo kế hoạch phải biết lựa chọn những phương tiện đấu tranh chính yếu được sử dụng trong cuộc xung đột sắp đến. Cần lượng định những thuận lợi và những giới hạn của nhiều kỹ thuật đấu tranh khác nhau, chẳng hạn như chiến tranh quy ước, chiến tranh du kích, chống đối chính trị và những phương pháp khác.
Trong lúc lựa chọn, các chiến lược gia phải chú ý đến những câu hỏi như sau : Loại đấu tranh đã được lựa chọn có phù hợp với khả năng của các nhà dân chủ không ? Các kỹ thuật được chọn có vận dụng được sức mạnh của quần chúng đang bị thống trị ? Kỹ thuật này có nhằm đúng những yếu điểm của chế độ độc tài, hay là đánh vào những điểm họ kiên cố nhất ? Những phương tiện có giúp cho các nhà dân chủ trở thành tự lập hơn không, hay là lại lệ thuộc vào những đệ tam nhân hoặc những nguồn cung cấp bên ngoài ? Thành quả của việc áp dụng những phương tiện đã chọn để đánh đổ chế độ độc tài ra sao ? Nó có làm tăng hoặc giảm số tổn thất và hư hại có thể có trong cuộc xung đột sắp đến ? Giả sử việc chấm dứt chế độ độc tài thành công, những phương tiện đã dùng có ảnh hưởng gì đến mô hình chính quyền tương lai sẽ xuất hiện từ cuộc tranh đấu ? Phải loại trừ những loại hành động được coi như có tác hại ra khỏi chiến lược toàn bộ đang được khai triển.
Trong những chương trước chúng ta đã lý giải là chống đối chính trị có những lợi điểm đáng kể so với các kỹ thuật đấu tranh khác. Các chiến lược gia cần xem xét tình hình xung đột cá biệt của mình và quyết định xem chống đối chính trị có những câu trả lời khẳng định cho những câu hỏi ở trên không.

Lập kế hoạch cho nền dân chủ

Chúng ta nên nhớ là chống lại chế độ độc tài, mục tiêu của chiến lược toàn bộ, không chỉ đơn thuần đánh đổ kẻ độc tài mà còn phải thiết lập một thể chế dân chủ và ngăn chặn sự trỗi dậy của một chế độ độc tài mới. Để thực hiện những mục tiêu này, những phương thức đấu tranh được chọn phải đóng góp vào sự thay đổi việc phân phối thực quyền trong xã hội. Dưới sự cai trị của chế độ độc tài, quần chúng và các định chế dân sự của xã hội trở nên quá yếu kém và chính quyền quá mạnh mẽ. Không có sự thay đổi trong cán cân bất quân bình này, một nhóm cai trị mới, nếu họ muốn, cũng độc tài không kém kẻ đi trước. Vì vậy không nên vui mừng khi có một « cuộc cách mạng cung đình » hoặc một cuộc đảo chánh.
Nhờ việc vận động xã hội chống lại chế độ độc tài, như đã bàn luận ở Chương Năm, chống đối chính trị sẽ đóng góp cho việc phân phối quân bình về quyền lực thực sự. Tiến trình này diễn biến theo nhiều cách. Khai triển tiềm năng đấu tranh bất bạo động có nghĩa là khả năng đàn áp tàn bạo của chế độ độc tài không còn dễ dàng khiến quần chúng lo sợ và tuân phục nữa. Quần chúng sẽ có trong tay những mãnh lực để chống đỡ và đôi lúc ngăn chặn việc thực thi quyền lực của chế độ độc tài. Ngoài ra, việc huy động sức mạnh của quần chúng bằng phương thức chống đối chính trị làm tăng thêm sức mạnh của những định chế độc lập của xã hội. Một khi đã sử dụng được thực quyền, quần chúng không dễ gì quên đi kinh nghiệm này. Sự hiểu biết và kỹ năng thu thập được trong cuộc tranh đấu sẽ làm cho kẻ độc tài tương lai không dễ gì trấn áp quần chúng. Sự hoán chuyển trong tương quan quyền lực này, cuối cùng sẽ giúp cho việc thiết lập một xã hội dân chủ lâu bền trở thành khả thi hơn.

Trợ giúp bên ngoài

Để chuẩn bị cho chiến lược toàn bộ, chúng ta cần ước định những vai trò liên quan giữa đối kháng bên trong và áp lực bên ngoài để đánh tan chế độ độc tài. Trong bản phân tích này, chúng ta lý giải là lực lượng đấu tranh chủ yếu phải phát sinh ngay từ trong nước. Mức độ hỗ trợ của quốc tế gia tăng hay không tùy thuộc vào cuộc đấu tranh bên trong.
Những cố gắng huy động dư luận quốc tế chống lại chế độ độc tài về các mặt nhân đạo, đạo đức và tôn giáo chỉ được coi như là một đóng góp khiêm tốn. Chúng ta nỗ lực để có được những chế tài ngoại giao, chính trị và kinh tế từ các chính quyền và tổ chức quốc tế nhằm vào chế độ độc tài. Những chế tài này mang những hình thái như cấm vận kinh tế và vũ khí, giảm thiểu cấp độ công nhận ngoại giao hoặc cắt đứt liên lạc ngoại giao, ngăn cấm viện trợ kinh tế và đầu tư vào nước có chế độ độc tài, tống xuất chính quyền độc tài khỏi những tổ chức quốc tế và các cơ chế của Liên Hiệp Quốc. Tiến xa hơn nữa, viện trợ quốc tế, chẳng hạn như viện trợ tài chánh và yểm trợ hệ thống liên lạc có thể được chuyển giao trực tiếp cho các lực lượng dân chủ.

Hoạch định một chiến lược toàn bộ

Tiếp theo việc ước định tình hình, việc lựa chọn phương tiện và việc xác định vai trò của trợ giúp bên ngoài, các vị hoạch định chiến lược toàn bộ phải biết phác họa những nét tổng quát để chỉ đạo cuộc xung đột một cách toàn hảo nhất. Kế hoạch tổng quát này bao trùm từ hiện tại cho đến ngày giải phóng trong tương lai và việc thiết lập một hệ thống dân chủ. Trong lúc hoạch định chiến lược tổng quát, các vị lập kế hoạch phải tự đặt nhiều loại câu hỏi khác nhau. Những câu hỏi sau đây (một cách chuyên biệt hơn lần trước) đề ra các loại cân nhắc cần thiết trong việc hoạch định chiến lược tổng quát cho cuộc tranh đấu bằng chống đối chính trị.

Cuộc tranh đấu dài hạn khởi sự ra sao để được hoàn hảo ? Làm thế nào để nhân dân bị đàn áp có được lòng tự tin và sức mạnh đủ để hành động chống lại chế độ độc tài, ngay cả lúc khởi sự với những phương tiện hạn hẹp ? Làm thế nào để khả năng bất hợp tác và chống đối của quần chúng gia tăng với thời gian và kinh nghiệm ? Những mục tiêu của một loạt những chiến dịch cục bộ để giành lại quyền kiềm soát dân chủ trên xã hội và giới hạn chế độ độc tài là những mục tiêu nào ?

Có những định chế độc lập nào vẫn tồn tại dưới chế độ độc tài có thể sử dụng được trong cuộc đấu tranh xây dựng tự do ? Có những cơ sở nào của xã hội có thể lấy lại từ tay của kẻ độc tài, hoặc có những cơ sở mới nào có thể do chiến sĩ dân chủ thành lập để đáp ứng nhu cầu và thành lập những không gian dân chủ ngay trong lúc chế độ độc tài đang còn ngự trị ?

Làm thế nào để sức mạnh tổ chức trong nhóm đối kháng được phát triển ? Làm thế nào để các tham dự viên được huấn luyện ? Cần phải có những nguyên lực nào (tài chánh, trang bị, vân vân) trong suốt cuộc tranh đấu ? Những loại biểu tượng nào hữu hiệu nhất để huy động quần chúng ?

Bằng những loại hành động nào và trong giai đoạn nào, nguồn cung cấp quyền lực của kẻ độc tài có thể bị suy giảm trầm trọng và bị cắt đứt. Làm thế nào để quần chúng đối kháng có thể tiếp tục chống đối và đồng thời duy trì kỷ luật bất bạo động cần thiết ? Làm thế nào để xã hội có thể tiếp tục thỏa mãn được những nhu cầu căn bản trong lúc cuộc đấu tranh vẫn tiếp diễn ? Làm thể nào để trật sự xã hội vẫn có thể tiếp tục được duy trì trong lúc xung đột vẫn gay cấn ? Trường hợp thắng lợi gần kề, làm thế nào để đối kháng dân chủ có thể tiếp tục xây dựng cơ sở định chế của một xã hội hậu độc tài để cho sự chuyển tiếp được êm thắm tối đa ?

Cần phải nhớ rằng không có một thiết kế duy nhất hoặc có thể tạo ra một thiết kế duy nhất để hoạch định chiến lược cho mỗi phong trào giải phóng chống lại chế độ độc tài. Mỗi cuộc đấu tranh đạp đổ chế độ độc tài và thiết lập một hệ thống dân chủ sẽ mỗi khác. Không thể có hai tình hình giống hệt nhau, mỗi một chế độ độc tài đều có những đặc điểm cá biệt và khả năng của quần chúng mưu tìm tự do cũng khác nhau. Các nhà soạn thảo chiến lược toàn bộ cho cuộc đấu tranh chống đối chính trị cần phải có tầm hiểu biết sâu rộng không những về tình hình xung đột cụ thể mà cả về những phương tiện được lựa chọn trong cuộc đấu tranh.(13)

Khi chiến lược toàn bộ của cuộc đấu tranh đã được hoạch định chu đáo, chúng ta có đầy đủ lý do để phổ biến nó rộng rãi. Con số đông đảo những người được yêu cầu tham gia có quyết tâm và khả năng hành động nếu họ hiểu được kế hoạch tổng quát cũng như các hướng dẫn chi tiết. Hiểu biết này có thể có tác động rất tích cực trên tinh thần, lòng mong muốn tham gia và hành động thích ứng. Những nét phác họa chính của chiến lược toàn bộ thế nào cũng được kẻ độc tài biết đến và khi tìm hiểu nội dung chiến lược, kẻ độc tài có chiều hướng trở nên ít thô bạo hơn trong việc đàn áp, vì biết rằng việc đàn áp thô bạo ấy có thể có hậu quả chính trị phản hồi chống lại chính họ. Biết rõ những nét đặc thù của chiến lược toàn bộ cũng có thể đóng góp vào việc gây nên tranh chấp và từ bỏ hàng ngũ của phe nhóm kẻ độc tài.

Một khi chiến lược toàn bộ để đánh đổ chế độ độc tài và thiết lập một thể chế dân chủ đã được chấp nhận, thì điều quan trọng là các nhóm tranh đấu cho dân chủ phải kiên trì áp dụng nó. Chỉ trong một vài trường hợp rất hiếm hoi, cuộc đấu tranh đi lệch với chiến lược toàn bộ ban đầu. Khi có quá nhiều dữ kiện cho thấy chiến lược toàn bộ được lựa chọn đã không được hoạch định đúng hoặc cục diện đấu tranh đã thay đổi hoàn toàn, các nhà hoạch định cần phải thay đổi chiến lược toàn bộ của mình. Mặc dù vậy, điều này chỉ có thể thực hiện sau khi đã xét lại ước định căn bản và một chiến lược toàn bộ mới thích hợp hơn được khai triển và chấp nhận.

Lập kế hoạch chiến lược cục bộ

Cho dù chiến lược toàn bộ đã được khai triển nhằm chấm dứt chế độ độc tài và xây dựng dân chủ có khôn khéo và có triển vọng đến đâu, một chiến lược toàn bộ không thể nào tự nó thực thi được. Cần phải khai triển những chiến lược đặc thù để hướng dẫn những chiến dịch nhằm xói mòn quyền lực của kẻ độc tài. Những chiến lược này, lần lượt, sẽ bao gồm và hướng dẫn một loạt kỹ thuật giao chiến nhằm giáng những đòn quyết liệt lên chế độ của kẻ độc tài. Những chiến thuật và phương pháp hành động cụ thể phải được cẩn thận lựa chọn ngõ hầu đóng góp vào tiến trình hoàn tất mục tiêu của mỗi một chiến lược. Cuộc thảo luận ở đây chỉ đặc biệt chú tâm đến phạm vi chiến lược.

Những nhà chiến lược hoạch định những chiến dịch quan trọng, cũng giống như những người hoạch định chiến lược toàn bộ, phải có tầm hiểu biết sâu rộng về bản chất và phương thức hành động của những kỹ thuật đấu tranh đã được lựa chọn. Giống như những sĩ quan quân đội phải hiểu cơ cấu, chiến thuật, vận chuyển, trang bị vũ khí, những yếu tố địa lý, người hoạch định việc chống đối chính trị cũng phải hiểu bản chất và những nguyên tắc chiến lược của đấu tranh bất bạo động. Tuy nhiên, mặc dù vậy, tầm hiểu biết về đấu tranh bất bạo động, việc chú tâm đến những đề nghị của bài tham luận này và những giải đáp cho những câu hỏi đặt ra ở đây sẽ không tự nó sản xuất ra chiến lược. Việc soạn thảo chiến lược luôn đòi hỏi óc sáng tạo am tường.

Trong lúc soạn thảo chiến lược dành cho những chiến dịch đối kháng chọn lọc cụ thể và cho việc phát triển dài hạn của cuộc đấu tranh giải phóng, các nhà chiến lược của cuộc chống đối chính trị cần phải xét đến nhiều giải pháp và vấn đề khác nhau. Những điều sau đây nằm trong những khía cạnh đó:

• Xác định những mục tiêu cụ thể của chiến dịch và sự đóng góp của chiến dịch trong việc thực thi chiến lược toàn bộ.

• Điều nghiên các phương pháp cá biệt, hoặc vũ khí chính trị thích hợp nhất để thực hiện các chiến lược đã chọn. Trong khuôn khổ của mỗi kế hoạch toàn bộ dành cho một chiến dịch chiến lược cá biệt, chúng ta cần xác định đâu là chiến thuật vi mô và áp dụng phương thức hành động nào để tạo áp lực và kìm hãm nguồn cung cấp quyền lực của chế độ độc tài. Nên nhớ rằng đạt được những mục tiêu lớn là do kết quả của những bước đi ngắn cụ thể, được chọn lọc cẩn thận và đem ra áp dụng.

•Xác định làm thế nào hoặc như thế nào về các vấn đề kinh tế có liên hệ đến cuộc đấu tranh thuần túy chính trị. Nếu những vấn đề kinh tế có tính tiên quyết trong cuộc đấu tranh, chúng ta cần phải chú ý đến những bất bình về kinh tế để có thể sửa sai sau khi chế độ độc tài chấm dứt. Bằng không, sự thất vọng và sự bất bình sẽ tiếp tục nếu không có những giải pháp cấp kỳ trong giai đoạn chuyển tiếp sang xã hội dân chủ. Những thất vọng này dễ đưa đến sự trổi dậy của những lực lượng chuyên chế hứa hẹn chấm dứt tai họa kinh tế.

• Xác định trước cơ cấu lãnh đạo nào và hệ thống liên lạc nào thích hợp nhất để khởi động cuộc đấu tranh đối kháng. Dùng những phương pháp quyết định và liên lạc nào trong lúc đấu tranh để cung cấp những hướng dẫn cho các chiến sĩ kháng chiến và cho đại bộ phận quần chúng ?

• Thông tin các tin tức của cuộc kháng chiến cho đại đa số quần chúng, cho lực lượng của kẻ độc tài và cho truyền thông quốc tế. Những xác nhận và báo cáo phải luôn luôn trung thực. Những phóng đại và những xác nhận vô căn cứ sẽ làm tổn hại đến uy danh của lực lượng kháng chiến.

• Phải hoạch định những hoạt động tự lập cụ thể trong lãnh vực xã hội, giáo dục, kinh tế và chính trị để đáp ứng nhu cầu của quần chúng trong cuộc xung đột sắp đến. Những dự án như vậy có thể giao cho những cá nhân không trực tiếp can dự trong những sinh hoạt đối kháng.

• Xác định những loại hỗ trợ bên ngoài nào nên nhận để hỗ trợ cho một chiến dịch cụ thể hoặc cho cuộc đấu tranh giải phóng toàn bộ. Làm thế nào để huy động tối đa sự trợ giúp bên ngoài và sử dụng nó mà không làm cho cuộc đấu tranh bên trong bị lệ thuộc vào những yếu tố bấp bênh bên ngoài ? Cần phải chú tâm xem những nhóm bên ngoài nào đáng tin cậy nhất và thích họp nhất để cộng sự, chẳng hạn như những tổ chức phi chính phủ (phong trào hoạt động xã hội, các nhóm tôn giáo hoặc chính trị, các nghiệp đoàn lao động, vân vân.), chính quyền, và/hoặc Liên Hiệp Quốc cùng với những cơ chế của LHQ.

Hơn thế nữa, các nhà hoạch định đối kháng cần có những biện pháp để duy trì trật tự và đáp ứng nhu cầu xã hội bằng chính những lực lượng của mình trong thời gian đối kháng đồng loạt nổi dậy chống kiềm tỏa của kẻ độc tài. Điều này không những tạo nên những cơ cấu dân chủ độc lập thay thế và đáp ứng những nhu cầu xác thực mà còn làm giảm tính khả tín của những tuyên bố cho rằng đàn áp thô bạo cần thiết để ngăn chặn hỗn loạn và tình trạng vô luật pháp.

Phổ biến ý niệm bất hợp tác

Để thực hiện chống đối chính trị chống chế độ độc tài thành công, quần chúng cần nắm bắt ý niệm bất hợp tác. Như đã được trình bày trong chuyện “Hầu Công” (xem Chương Ba), ý niệm căn bản rất đơn giản: nếu khá nhiều cấp thừa hành từ chối không hợp tác và đủ sức chịu đựng mặc dù bị đàn áp, hệ thống đán áp sẽ yếu dần và cuối cùng sụp đổ.

Những người sống dưới chế độ độc tài có lẽ đã quen thuộc với ý niệm này từ nhiều nguồn cung cấp khác nhau. Mặc dù vậy, các lực lượng dân chủ nên chú ý phổ biến và quảng bá cho quần chúng ý niệm bất hợp tác. Chuyện “Hầu Công”, hoặc một chuyện tương tự, có thể được truyền bá khắp xã hội. Những câu chuyện như vậy có thể hiểu được dễ dàng. Một khi ý niệm tổng quát về bất hợp tác được quần chúng nắm bắt, họ sẽ dễ dàng hiểu được sự tương quan của những lời kêu gọi trong tương lai để thực hiện bất hợp tác với chế độ độc tài. Họ sẽ có khả năng tự sáng tạo ra một loạt những hình thức bất hợp tác đặc thù cho những tình huống mới.

Mặc dù có những khó khăn và hiểm nguy trong nỗ lực truyền bá tư tưởng, tin tức và chỉ thị đối kháng dưới chế độ độc tài, các chiến sĩ dân chủ đã luôn chứng minh điều này có thể làm được. Ngay cả dưới thời Quốc Xã và Cộng Sản, các chiến sĩ dân chủ có khả năng không những chỉ liên lạc với các cá nhân riêng lẻ mà còn với những khối thính giả rộng lớn qua việc phát hành báo chui, tờ rơi, sách và những năm gần đây qua băng ghi âm và video (băng ghi âm thanh và hình ảnh).

Trong khuôn khổ dành ưu tiên cho việc lập kế hoạch chiến lược, chúng ta có thể chuẩn bị và tán phát những định hướng chung cho phong trào đối kháng. Những định hướng này cho thấy những hậu quả và những tình huống khi quần chúng đứng lên phản đối và không cộng tác và phải thực hiện như thế nào. Sau đó, dù cho thông tin từ cấp lãnh đạo dân chủ bị gián đoạn và những chỉ thị cụ thể không được ban hành hoặc tiếp nhận, quần chúng vẫn biết phải hành xử như thế nào trong những tình huống quan trọng. Những định hướng ấy cũng được dùng để kiểm tra những “chỉ thị đối kháng” xem có phải là những chỉ thị giả mạo do công an chính trị tán phát để làm giảm uy tín của phong trào.

Đàn áp và những biện pháp đối phó

Các nhà thiết kế chiến lược cần phải ước định những phản ứng có thể xảy ra và việc đàn áp, nhất là phải thấy khi nào chế độ độc tài sẽ sử dụng vũ lực để phản ứng lại những hành động của đối kháng dân chủ. Cần phải xác định phương thức chống cự, phản tác hoặc tránh né việc đàn áp có thể càng ngày càng hung bạo mà không chịu khuất phục. Về mặt chiến thuật, trong những trường hợp đặc biệt, việc cảnh báo kịp thời cho quần chúng và những người đối kháng về cuộc đàn áp sắp tới là một điều cần phải làm, nhờ vậy họ biết được những hiểm nguy khi tham gia. Nếu cuộc đàn áp trở nên nghiêm trọng, chúng ta cần chuẩn bị cứu trợ y tế cho những người đối kháng bị thương.

Tiên đoán việc đàn áp đòi hỏi các nhà chiến lược phải thấy được việc ưu tiên sử dụng những chiến thuật và phương pháp góp phần đạt đến mục tiêu cụ thể của một chiến dịch hoặc giải phóng, nhờ vậy sẽ khiến cho cuộc đàn áp kém bạo tàn hơn hoặc khó xảy ra hơn. Ví dụ, biểu tình xuống đường và tuần hành chống lại các chế độ cực kỳ độc tài có thể tạo cảm xúc mạnh mẽ, nhưng cũng có thể đưa đến cái chết của hàng ngàn người biểu tình. Dù vậy, giá đắt mà những người biểu tình phải trả, trên thực tế, không tạo được nhiều áp lực trên chế độ độc tài hơn là việc mọi người ngồi nhà, đình công hoặc hàng loạt các hành động bất hợp tác cùa các thành phần xã hội dân sự.

Nếu hành động đối kháng gây hấn có nguy cơ gây ra số thương vong cao nhưng cần thiết cho mục tiêu chiến lược, chúng ta phải rất đắn đo suy xét giá phải trả cho mục tiêu và lợi ích có thể thu hoạch. Quần chúng và người đối kháng có chắc chắn hành xử theo tinh thần kỷ luật và bất bạo động trong lúc hang say đấu tranh không ? Họ có thể tự kềm chế trước những khiêu khích bạo động không ? Các vị hoạch định kế hoạch phải dự trù những biện pháp cần thiết để giữ gìn kỷ luật bất bạo động và duy trì việc chống đối mặc dù có bạo hành. Những biện pháp như bản cam kết, bản tuyên bố chính sách, tờ kêu gọi kỷ luật, các người phụ trách trật tự và tẩy chay những thành phần và nhóm bạo động có thực thi được không và có hiệu lực không ? Các cấp lãnh đạo phải luôn luôn cảnh giác về sự hiện diện của các phần tử khuấy động có nhiệm vụ xúi giục các người xuống đường dùng bạo lực.

Gắn bó với kế hoạch chiến lược

Một khi chiến lược đã hoàn bị, các lực lượng dân chủ không được chểnh mảng vì những nước cờ ít quan trọng của kẻ độc tài khiến cho họ đi chệch khỏi hướng của chiến lược toàn bộ và chiến lược của một chiến dịch cá biệt, làm cho họ chuyển hết trọng tâm vào những hoạt động không có những kết quả quan trọng. Những xúc động nhất thời – có lẽ để phản ứng trước những bạo hành của chế độ độc tài – không nên phát tiết khiến cho phong trào đối kháng đi chệch hướng của chiến lược toàn bộ hoặc chiến lược cục bộ. Chế độ độc tài có thể cố tình thực hiện bạo hành nhằm mục đích khiêu khích các lực lượng dân chủ từ bỏ kế hoạch đã được hoạch định kỹ lưỡng trước và đi đến hành động bạo lực để rồi kẻ độc tài đánh bại họ dễ dàng hơn.

Bao lâu những phân tích căn bản vẫn còn giá trị, nhiệm vụ của các lực lượng phò dân chủ là tiến hành từng giai đoạn một. Lẽ cố nhiên, sẽ có những thay đổi về chiến thuật và những mục tiêu trung gian và những người lãnh đạo giỏi luôn sẵn sàng khai thác những thời cơ. Những điều chỉnh này không nên lẫn lộn với những mục tiêu của chiến lược toàn bộ hoặc mục tiêu của một chiến dịch cục bộ. Việc cẩn trọng thực thi chiến lược toàn bộ đã được chuẩn định và các chiến lược cho những chiến dịch cục bộ đóng góp rất nhiều cho sự thành công.

(13) Nên tham khảo những bài nghiên cứu toàn bộ của Gene Sharp, The Politics of Nonviolent Action (Boston, MA:Porter Sargent, 1973) and Peter Ackerman and Christopher Kruegler, Strategic Nonviolent Conflict (Westport, Connecticut: Praeger, 1994). Cũng nên xem Gene Sharp: Waging Nonviolent Struggle: Twentieth Century Practice and Txenty-First Century Potential. Sẽ phát hành.

 

“…Các chiến lược gia đối kháng luôn phải nhớ việc đánh đổ chế độ độc tài rất là khó khăn nếu không muốn nói là không thể thực hiện được nếu công an, công chức thư lại và lực lượng quân đội vẫn kiên định hỗ trợ cho chế độ độc tài và tuân phục thi hành lệnh của chế độ…”

Chương Tám

Áp dụng chống đối chính trị

Trong những trường hợp quần chúng cảm thấy bất lực và sợ hãi thì điều quan trọng là những công tác khởi đầu của quần chúng phải ít hiểm nguy và là những hành động xây dựng niềm tin. Những loại hành động này – chẳng hạn như mặc quần áo không như bình thường – có thể xem là một biểu lộ công khai sự bất đồng chính kiến và tạo cơ hội cho quần chúng tham gia một cách tích cực vào các hành động đối kháng. Trong những trường hợp khác, một vấn đề phi chính trị tương đối tiểu tiết (ở bề ngoài), chẳng hạn như bảo trì một nguồn cung cấp nước, có thể trở thành tâm điểm cho hành động nhóm. Các chiến lược gia phải chọn một vấn đề được công nhận là có giá trị một cách rộng rãi và không dễ bài bác. Thành công trong những chiến dịch cục bộ như vậy không những điều chỉnh những bất mãn đích thực mà còn thuyết phục quần chúng để quần chúng thấy tiềm năng của họ.

Phần nhiều các chiến lược của những chiến dịch đấu tranh dài hạn không nên nhằm vào mục đích đánh đổ tức khắc chế độ độc tài, mà thay vào đó là việc chiếm được những mục tiêu giới hạn. Không phải tất cả các chiến dịch đều đòi hỏi sự tham gia của tất cả thành phần xã hội.

Trong khi xét định một loạt những chiến dịch đặc thù để thực hiện chiến lược toàn bộ, các chiến lược gia đối kháng cần xem xét những chiến dịch khác nhau như thế nào từ lúc khởi đầu, đến giai đoạn giữa và lúc kết thúc của cuộc đấu tranh dài hạn.

Đối kháng có lựa chọn

Vào giai đoạn đầu của cuộc đấu tranh, những chiến dịch riêng biệt nhằm những mục tiêu cụ thể khác nhau rất cần thiết. Những chiến dịch chọn lọc như vậy được nối tiếp với những chiến dịch khác. Đôi khi, hai hoặc ba chiến dịch có thể trùng lập với nhau ở một thời điểm.

Khi lập kế hoạch chiến lược nhằm thực hiện «đối kháng chọn lọc», chúng ta cần nhận diện những vấn đề nhỏ cụ thể hoặc những bất mãn biểu trưng tính đàn áp toàn bộ của chế độ độc tài. Những vấn đề như vậy có thể là những tiêu điểm thích hợp để phát động chiến dịch nhằm chiếm những mục tiêu chiến lược trung gian trong khuôn khổ của chiến lược toàn bộ.

Cần phải đạt được những mục tiêu chiến lược trung gian bằng năng lực sẵn có hoặc dự đoán của lực lượng dân chủ. Điều này giúp bảo toàn một loạt những thắng lợi, làm vững tinh thần và cũng đóng góp vào việc chuyển hóa càng ngày càng thuận lợi về tương quan quyền lực cho cuộc đấu tranh dài hạn.

Chiến lược đối kháng chọn lọc phải tập trung trước tiên vào những vấn đề xã hội, kinh tế hoặc chính trị. Chúng có thể được lựa chọn với mục đích tách rời một phần hệ thống xã hội và chính trị ra khỏi tầm kiểm soát của kẻ độc tài, chiếm lại một phần đương bị kẻ độc tài chiếm giữ hoặc ngăn chặn không cho kẻ độc tài thực hiện một mục tiêu cá biệt nào đó. Nếu có thể, chiến dịch đối kháng chọn lọc cũng nên đánh vào một hoặc nhiều nhược điểm của chế độ độc tài, như đã thảo luận trước đây. Do đó, chiến sĩ dân chủ có thể với năng lực sẵn có của mình tạo được một tác động lớn mạnh nhất.

Ngay từ ban đầu, các chiến lược gia phải hoạch định ít nhất một chiến lược cho chiến dịch đầu tiên. Những mục tiêu của chiến lược giới hạn ấy là gì ? Chúng có giúp thực hiện chiến lược toàn bộ đã chọn lựa không ? Nếu có thể, chúng ta nên khôn ngoan hoạch định ít nhất những nét đại cương của chiến lược cho các chiến dịch thứ hai và có thể thứ ba. Tất cả những chiến lược như vậy cần phải phù hợp vói chiến lược toàn bộ và thực hiện trong khuôn khổ những định hướng chính.

Thách thức có tính biểu trưng

Lúc khởi sự một chiến dịch mới để xoi mòn chế độ độc tài, những hành động đầu tiên mang nhiều tính chính trị có thể bị giới hạn trong phạm vi này. Chúng được phát động một phần để thăm dò và gây ảnh hưởng đến tâm trạng của quần chúng và chuẩn bị họ trong cuộc đấu tranh bất hợp tác và chống đối chính trị.

Hành động khởi đầu bắt buộc phải có hình thức đối kháng biểu trưng hoặc là một hành động bất hợp tác giới hạn hoặc nhất thời có tính biểu trưng. Nếu số người tham dự ít, hành động khởi đầu có thể, ví dụ như, đặt hoa tại một nơi quan trọng có tính cách biểu trưng. Mặt khác, nếu số người tham dự rất đông đảo, thì có thể là năm phút ngừng nghỉ mọi hoạt động hoặc giữ im lặng trong vòng nhiều phút. Trong những trường hợp khác, một vài cá nhân có thể đứng ra tuyệt thực, làm một đêm không ngủ tại một nơi quan trọng có tính biểu trưng, học sinh bãi khoá ngắn hạn trong lớp học hoặc chiếm đóng tạm thời một trụ sở quan trọng. Dưới chế độ độc tài, những hành động công phá mạnh mẽ hơn này chắc chắn sẽ bị đàn áp mãnh liệt.

Một vài hành động biểu trưng, chẳng hạn như chiếm đóng trước cửa dinh thự của kẻ độc tài hoặc trước tổng hành dinh của công an cảnh sát có thể gây nhiều nguy hại và vì vậy không nên dùng để khởi đầu một chiến dịch.

Các hành động phản kháng biểu trưng ban đầu đôi lúc gây chú ý trong nước và trên trường quốc tế – chẳng hạn như đám đông xuống đường tại Miến-điện năm 1998 hoặc sinh viên chiếm đóng và tuyệt thực tại quảng trường Thiên An Môn ở Bắc-kinh năm 1989. Số lượng tử vong cao của người tham dự biểu tình trong cả hai trường hợp này lưu ý các chiến lược gia phải cẩn thận hoạch định chiến dịch. Mặc dù những hành động này có tác động to lớn về mặt tinh thần và tâm lý, nhưng tự nó không đủ sức đánh đổ chế độ độc tài, vì chúng có tính cách biểu tượng lớn và không làm chuyển hướng vị thế quyền lực của chế độ độc tài.

Thường khó cắt đứt nguồn cung cấp quyền lực của kẻ độc tài một cách toàn diện và nhanh chóng vào lúc khởi đầu của cuộc đấu tranh. Điều này gần như đòi hỏi toàn bộ quần chúng và tất cả những định chế của xã hội – đa số trước đây vẫn tùng phục – hoàn toàn phủ nhận chế độ và thình lình thách thức nó bằng hình thức bất hợp tác ào ạt và mãnh liệt. Điều này chưa từng xảy ra và rất khó thục hiện. Vì vậy trong đa số các trường hợp, một chiến dịch cấp thời bất hợp tác toàn diện và chống đối là một chiến lược không thực tiễn để khởi động một chiến dịch chống lại chế độ độc tài.

Phân phối trách nhiệm

Trong một chiến dịch đối kháng chọn lọc, sức mạnh chủ yếu của cuộc đấu tranh ở một thời điểm, thường phát xuất từ một hay nhiều chi nhánh của quần chúng. Trong chiến dịch sau này với mục tiêu khác, gánh nặng của cuộc đấu tranh có thể được chuyển sang những nhóm khác của quần chúng. Ví dụ, sinh viên có thể bãi học vì vấn đề giáo dục, các cấp lãnh đạo tôn giáo và tín đồ có thể tập trung vào các vấn đề tự do tôn giáo, các công nhân hỏa xa có thể tuân thủ tỉ mỉ những quy tắc an ninh để gây chậm trễ trong hệ thống chuyên chở, ký giả có thể thách thức chế độ kiểm duyệt bằng cách phát hành báo chí với những đoạn bỏ trắng, nơi lý ra các bài bị cấm đoán phải được đăng, hoặc cảnh sát liên tục thất bại trong việc xác định vị trí và chận bắt các thành viên của phong trào đối kháng dân chủ. Phân định các chiến dịch đối kháng theo từng chuyên mục và từng nhóm quần chúng sẽ cho phép một số thành phần của quần chúng có thể nghỉ ngơi trong khi đó cuộc đối kháng vẫn tiếp tục.

Đối kháng chọn lọc đặc biệt quan trọng vì nó bảo vệ sự hiện hữu và tính cách độc lập của những nhóm xã hội, kinh tế và chính trị và các định chế nằm ngoài tầm kiểm soát của chế độ độc tài, như đã được thảo luận trước đây. Các trung tâm quyền lực này là nền tảng cho những cơ sở có tính cơ cấu, từ đó quần chúng có thể tạo áp lực hoặc kháng cự lại quyền kiểm soát của chính quyền độc tài. Trong cuộc đấu tranh, chắc chắn những cơ sở có tính cơ cấu này là những mục tiêu đầu tiên của chế độ độc tài.

Nhắm vào quyền lực của kẻ độc tài

Khi cuộc đấu tranh dài hạn vượt qua chiến lược khởi đầu và đi vào giai đoạn có nhiều triển vọng khả quan và tiên tiến, các chiến lược gia cần phải suy tính để làm thế nào hạn chế nguồn cung cấp quyền lực của kẻ độc tài mỗi lúc một nhiều hơn. Mục đích là dùng sự bất hợp tác của quần chúng để tạo nên một tình thế chiến lược thuận lợi hơn cho lực lượng dân chủ.

Khi lực lượng đối kháng dân chủ được thêm sức mạnh, các chiến lược gia phải trù tính thực hiện việc bất hợp tác và đối kháng táo bạo hơn để cắt đứt nguồn cung cấp quyền lực của chế độ độc tài, với mục tiêu tạo nên sự tê liệt chính trị mỗi lúc gia tăng và cuối cùng sự tan vỡ của chính chế độ độc tài.

Chúng ta cần hoạch định cẩn thận phương cách lực lượng dân chủ làm suy yếu sự hỗ trợ của những nguời và những nhóm trước đây vẫn ủng hộ chế độ độc tài. Sự hỗ trợ của họ có suy giảm do những tiết lộ về những bạo tàn của chế độ, do phơi bày những kết quả tồi tệ của nền kinh tế mà nguyên nhân của sự tồi tệ này là do chính sách của kẻ độc tài hoặc do mới hiểu biết là chế độ độc tài có thể bị chấm dứt ? Các người ủng hộ kẻ độc tài ít ra cũng trở nên «trung lập» trong sinh hoạt của họ («những người chờ đợi bên bờ rào») hoặc tích cực hơn trở nên những người ủng hộ phong trào dân chủ.

Trong lúc lập kế hoạch và thực thi chống đối chính trị và bất hợp tác, điều tối quan trọng là theo dõi sát tất cả những người ủng hộ và phụ tá thân cận của kẻ độc tài, như nhóm cốt lõi nội bộ, nhóm chính trị, công an và thư lại, đặc biệt là quân đội.

Mức độ trung thành của các lực lượng quân đội, cả binh lính lẫn sĩ quan, đối với chế độ độc tài cần phải được ước định cẩn thận và xác định xem quân đội có bị ảnh hưởng của các lực lượng dân chủ không. Có nhiều binh sĩ bình thường là những người phải thi hành nghĩa vụ quân sự không hạnh phúc và sợ hãi ? Có nhiều binh sĩ và sĩ quan xa lánh chính quyền vì cá nhân, gia đình hoặc những lý do chính trị ? Những yếu tố nào có thể làm cho các binh lính và sĩ quan chấp nhận sự khuynh loát của lực lượng dân chủ ?

Ngay từ lúc khởi sự cuộc đấu tranh giải phóng cần khai triển một chiến lược đặc biệt để liên lạc với quân đội và công chức của kẻ độc tài. Qua ngôn từ, biểu tượng và hành động, các lực lượng dân chủ có thể thông báo cho đoàn quân này cuộc đấu tranh giải phóng sẽ mãnh liệt, kiên quyết và liên lỉ. Quân đội cần phải biết cuộc đấu tranh mang một tính chất đặc biệt, nhằm tiêu diệt chế độ độc tài nhưng không đe dọa tính mạng của họ. Những nỗ lực này xoi mòn trên cơ bản tinh thần của quân đội của kẻ độc tài và cuối cùng làm xiêu lòng trung thành và tình thần phục tùng ngả về hướng phong trào dân chủ. Những chiến lược tương tự cũng có thể nhằm vào cảnh sát và công chức.

Những cố gắng nhằm tích lũy cảm thông và, cuối cùng khiến các lực lượng của kẻ độc tài bất tuân, tuy nhiên, không được xem như là khuyến khích lực lượng quân sự châm dứt lập tức chế độ độc tài hiện tại bằng hành động quân sự. Một kịch bản như vậy không thể nào thiết lập một thể chế dân chủ khả thi, vì (như chúng ta đã thảo luận) một cuộc đảo chánh không giúp phục hồi thế quân bình quyền lực giữa quần chúng và người cai trị. Vì vậy cần phải hoạch định làm sao cho các sĩ quan quân đội có cảm tình với phong trào dân chủ hiểu rằng một cuộc đảo chánh hoặc một cuộc nội chiến chống lại chế độ độc tài không cần thiết và không ai mong muốn.

Các sĩ quan có cảm tình có thể đóng vai trò sinh tử trong cuộc đấu tranh đòi dân chủ, như kêu gọi sự bãi nhiệm và bất hợp tác của các lực lượng quân đội, khuyến khích việc vô hiệu năng hóa có chủ đích và lặng lẽ bất tuân lệnh và hỗ trợ việc từ chối đàn áp. Nhân sự trong quân đội cũng có thể cung cấp nhiều phương cách hỗ trợ bất bạo động tích cực cho phong trào dân chủ, trong đó gồm có việc đi lại an toàn, thông tin, thực phẩm, dược phẩm và những vật liệu tương tự.

Quân đội là một trong những nguồn cung cấp quyền lực quan trọng nhất của kẻ độc tài vì quân đội có thể dùng các đơn vị kỷ luật và vũ khí trực tiếp tấn công và trừng trị quần chúng bất phục tùng.Các chiến lược gia đối kháng luôn phải nhớ việc đánh đổ chế độ độc tài rất là khó khăn nếu không muốn nói là không thể thực hiện được nếu công an, công chức thư lại và lực lượng quân đội vẫn kiên định hỗ trợ cho chế độ độc tài và tuân phục thi hành lệnh của chế độ. Các chiến lược gia dân chủ vì vậy cần phải ưu tiên chú trọng đến chiến lược nhằm khuynh đảo lòng trung thành của các lực lượng theo kẻ độc tài.

Các lực lượng dân chủ nên nhớ tinh thần bất mãn và bất tuân trong lực lượng quân đội và cảnh sát rất nguy hiểm cho các thành viên của những nhóm đó. Binh sĩ và cảnh sát có thể bị chế tài nặng nề vì những hành vi bất tuân và hành động nội loạn. Các lực lượng dân chủ không nên yêu cầu binh sĩ và sĩ quan tức khắc tạo phản. Thay vào đó, khi mối liên lạc đã được nối, cần phải minh định rằng có nhiều hình thức tương đối an toàn của «bất tuân trá hình» mà họ có thể làm lúc ban đầu. Ví dụ, cảnh sát và quân đội có thể thi hành không hiệu năng mệnh lệnh đàn áp, thất bại trong việc tìm tung tích các cá nhân bị truy lùng, thông báo cho đối kháng cuộc đàn áp, bắt bớ hoặc lưu đầy sắp đến và không báo cáo những tin tức quan trọng cho cấp trên. Các sĩ quan bất mãn đến lượt họ cũng có thể chểnh mảng trong việc chuyển lệnh đàn áp xuống hạ tầng. Các binh sĩ có thể bắn quá đầu các người biểu tính. Tương tự như vậy, về phần họ, các công chức có thể đánh lạc hồ sơ và chỉ thị, làm việc thất trách và « bị ốm » phải nằm nhà cho đến khi « phục hồi ».

Thay đổi chiến lược

Các nhà chiến lược của phong trào chống đối chính trị luôn luôn cần phải ước định xem chiến lược toàn bộ và những chiến lược trong những chiến dịch cục bộ có được thi hành đúng đắn không. Có thể, ví dụ như, cuộc tranh đấu không thuận lợi như đã dự tính. Trong trường hợp này, chúng ta cần phải suy tính những thay đổi cần thiết trong chiến lược. Chúng ta có thể làm được những gì để gia tăng sức mạnh của phong trào và lấy lại thế chủ động ? Trong những tình huống như vậy, chúng ta cần phải nhận dạng vấn đề, ước định lại chiến lược, có thể chuyển đổi trách nhiệm đấu tranh sang một nhóm khác trong quần chúng, huy động những nguồn năng lực mới để cung cấp thêm sức mạnh và khai triển những đường hướng hành động khác. Khi điều này đã hoàn thành, chiến lược mới phải được thực hiện tức khắc.

Cùng lúc, nếu cuộc đấu tranh tiến triển khả quan hơn mong muốn và chế độ độc tài sụp đổ nhanh hơn dự tính, các lực lượng dân chủ làm thế nào để tích lũy các thắng lợi bất ngờ và xúc tiến việc tê liệt hóa chế độ độc tài ? Chúng ta sẽ đào sâu vấn đề này trong chương tới.

(Còn tiếp)

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s