Những sự kiện quốc tế đáng nhớ trong năm 2009

Tác giả: Quốc Thái (dịch từ Tạp chí Chính sách Đối ngoại

Theo tạp chí Chính sách Đối ngoại, đây là những sự kiện sẽ “chiếm vũ đài” trong các cuộc thảo luận toàn cầu năm 2010.

Từ một liên minh hải quân có thể biến đổi cán cân sức mạnh quân sự giữa hai châu lục, đến lỗ hổng an ninh đáng lo ngại trong hệ thống hộ chiếu của Mỹ hay nguy cơ bong bóng bất động sản trở lại… tạp chí Chính sách Đối ngoại (Foreign Policy) đã công bố những sự kiện đáng nhớ nhất trong năm 2009.

1. “Hành trình Đông Bắc” thúc đẩy thương mại

Tháng 9/2009, hai tàu buôn lớn của Đức đã đi vào lịch sử khi trở thành các tàu thương mại đầu tiên đi từ Đông Á sang Tây Âu qua tuyến đường Đông Bắc giữa Nga và Bắc Cực. Trước đó, băng dày đặc đã làm cho tuyến đường này không thể sử dụng được, song “nhờ” sự thay đổi nhiệt độ toàn cầu, điều này đã trở thành hiện thực. Thuyền trưởng Valeriy Durov tâm sự: “20 năm trước, tôi thậm chí không thể tưởng tượng ra điều tương tự”.

Tuy nhiên, mỗi người có một cách hiểu về ý nghĩa của hiện tượng trên. Tuyến đường này có thể là một “mỏ vàng” đối với ngành công nghiệp tàu biển, mở ra một con đường ngắn hơn và rẻ hơn từ châu Á sang châu Âu. Trong khi đối với các chuyên gia môi trường, tin tức này là một dấu hiệu cho thấy sự biến đổi khí hậu có thể đạt đến mức độ đặc biệt nguy hiểm.

Các quan sát khoa học mới nhất cho thấy Bắc Cực có thể hầu như không còn băng vào mùa hè trong thập kỷ tới. Hậu quả đối với môi trường – lũ lụt gia tăng tại các vùng duyên hải trên thế giới, và sự biến mất của nhiều loài động vật – là quá rõ. Tuy nhiên, tình trạng băng tan cũng mở ra nhiều cơ hội cho cạnh tranh địa chính trị.

 

Nga đã cắm cờ của mình trên băng Bắc Cực như đòi sở hữu các nguồn tài nguyên thiên nhiên mới này trước sự ngạc nhiên của các quốc gia phương Bắc khác. Tuyến đường mới khai thông cũng sẽ có lợi cho Nga khi đem lại cơ hội kinh doanh mới cho các cảng biển miền Đông của nước này.

Trong cuộc tranh giành Bắc Cực đang ngày càng nóng lên này, cả Canada cũng đã tiến hành tập trận giả nhằm chuẩn bị cho các cuộc đối đầu quân sự trong tương lai.

2. Điểm nóng mới tại Iraq

Trong khi các phương tiện thông tin đại chúng quốc tế đang tập trung vào Kabul (Afghanistan), hầu như các tin tức đến từ Baghdad (Iraq) không được nói đến nhiều trong năm 2009. Nhưng thật đáng tiếc bởi dù tình trạng bạo lực nói chung ở Iraq đang giảm, cuộc xung đột ở đây vẫn còn lâu mới kết thúc.

Từ một cuộc nổi dậy dai dẳng với các cuộc tấn công diễn ra hàng ngày ở các thành phố lớn, đến chuyện 2,7 triệu người Iraq vẫn đang sống trong các trại tị nạn, và tình trạng chưa đạt được hòa giải chính trị rất đáng lo ngại… Iraq đúng ra đang là một điểm nóng, đe dọa xé toạc tiến trình chính trị bị đình trệ trong những năm qua. Đáng lo ngại nhất là cuộc xung đột mới giữa cộng đồng người Arập và người Kurd ở nước này.

 

Theo các chuyên gia, các diễn biến ở xung quanh Nineveh, tỉnh ngoại ô thành phố Mosul (miền Bắc Iraq), có thể sẽ trở nên nghiêm trọng hơn. Khu vực này nằm ở phía Nam biên giới của khu vực người Kurd, nhưng lại có đông người Kurd sinh sống và muốn được sáp nhập với Kurdistan. Sau cuộc xâm lược của Mỹ, người Kurd giành quyền lực chính trị ở Nineveh và thành lập lực lượng dân quân trong khu vực này nhằm đưa nó thuộc vào vòng kiểm soát của người Kurd.

Nhưng điều này đã thay đổi từ tháng 1/2009, khi người Sunni tập hợp xung quanh đảng dân tộc cứng rắn al-Hadba của người Arập – vốn có cương lĩnh tranh cử là đẩy lùi lực lượng dân quân tự vệ và phá bỏ sự ảnh hưởng của người Kurd – và giành đa số tại cuộc bầu cử tỉnh Nineveh. Đảng chính của người Kurd trong khu vực, Kurdish Fraternal List, đã tẩy chay hội đồng tỉnh và thề sẽ không trở lại chừng nào họ được trao cho một số vị trí lãnh đạo cấp cao.

Hai bên đe dọa dùng bạo lực để giải quyết tranh cãi và các cuộc tấn công nổi dậy tiếp diễn, trong đó có một vụ đánh bom xe làm 20 người thiệt mạng tại một làng của người Kurd hồi tháng Chín. Giới chức Iraq và Mỹ ngày càng nhận thấy rằng cuộc xung đột ở Nineveh đang là mối đe dọa lớn nhất đối với sự ổn định của Iraq. Và có lẽ do lo ngại tình hình trở nên nghiêm trọng hơn nên các binh sĩ Mỹ vẫn ở lại Mosul nhiều tháng sau khi các đồng nghiệp của họ rút khỏi các thành phố lớn khác của Iraq.

3. Một đường dây nóng giữa Ấn Độ và Trung Quốc

“Đường dây nóng” giữa các lãnh đạo thế giới, như “điện thoại đỏ” giữa Moscow và Washington sau cuộc khủng hoảng tên lửa của Cuba, đã được thiết lập nhằm tránh trường hợp sự hiểu nhầm hoặc thiếu thông tin giữa các cường quốc hạt nhân có thể làm leo thang một cuộc xung đột hạt nhân. Trung Quốc và Mỹ đã có một đường dây liên lạc như vậy, cả Ấn Độ và Pakistan.

Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào (bên trái) và Thủ tướng Ấn Độ Manmohan Singh (bên phải).

Năm nay, các lãnh đạo Trung Quốc và Ấn Độ cũng nhất trí thiết lập một đường dây nóng giữa New Delhi và Bắc Kinh, nhấn mạnh rằng tranh chấp biên giới nghiêm trọng hơn có thể nhanh chóng trở thành cuộc xung đột lớn đầu tiên của kỷ nguyên đa cực.

Hai cường quốc mới nổi của châu Á này đang tranh cãi về khu vực Tawang ở dãy Himalaya, mà Ấn Độ coi là một quận của bang Arunachal Pradesh trong khi Trung Quốc lập luận rằng đây là một phần của Tây Tạng và thuộc lãnh thổ Trung Quốc. Hai bên đã xảy ra một cuộc chiến tranh biên giới năm 1962, làm  hơn 2.000 binh sĩ thiệt mạng. Khu vực này kể từ đó ngày càng bị quân sự hóa. Quân đội Ấn Độ đã đưa ra 270 vi phạm biên giới và gần 2.300 trường hợp “kiểm soát biên giới kiểu tấn công” của Trung Quốc trong năm 2008. Thủ tướng Ấn Độ Manmohan Singh đã đến thăm khu vực này hồi tháng 10/2009, khiến Bắc Kinh phản đối và có các biện pháp trả đũa.

Hồi tháng Sáu, tờ Thời báo Ấn Độ đưa tin Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào gợi  ý ông Singh thiết lập một đường dây nóng nhằm tránh cuộc tranh cãi về biên giới trở thành một cuộc đối đầu quân sự – thậm chí là đối đầu hạt nhân – giữa hai nước. Điều này cũng chứng tỏ rằng Tawang cùng với Kashmir là một trong những điểm nóng nguy hiểm nhất châu Á.

4. Một bong bóng bất động sản mới?

Hơn bất cứ nhân tố nào khác, chính sự đầu cơ khờ dại vào bất động sản ở Mỹ đã làm bùng lên cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu. Nhưng ngay cả sau hàng triệu vụ tịch thu tài sản và các tác động đến nền kinh tế thế giới, các chủ sở hữu nhà ở Mỹ vẫn có thể “ngựa quen đường cũ”.

 

Sau khi chứng kiến mức sụt giảm lịch sử trong một tháng, giá nhà đất ở Mỹ đã bắt đầu tăng trở lại vào tháng 5/2009. Chỉ số S&P/Case-Shiller, đơn vị chính xác nhất để tính giá nhà ở Mỹ, đã tăng 3,4% giữa tháng Năm và tháng Bảy, tại 18/20 thành phố mà chỉ số này đo giá. Việc công bố con số này trùng khớp với nhiều nhân tố tích cực khác, trong đó có việc gia tăng các giao dịch bán nhà hiện tại và xây nhà mới.

Tuy nhiên, chuyên gia kinh tế Robert Shiller cho rằng các con số trên đáng lo ngại hơn là mang tính hứa hẹn. Nhấn mạnh đến các dữ liệu thăm dò cho thấy hầu hết các chủ sở hữu nhà nghĩ rằng nhà của họ sẽ tăng giá mạnh trong thập kỷ tới, ông Shiller lo ngại rằng “bong bóng” bất động sản có thể trở lại một lần nữa.

Thật mỉa mai là giải pháp của Chính phủ Mỹ đối với cuộc khủng hoảng nhà đất lại gây ra một vấn đề mới, khi khuyến khích một cách vô trách nhiệm người dân mua nhà dù không có khả năng chi trả. Cơ quan nhà đất liên bang Mỹ, vốn phải còng lưng với gần 2 triệu văn tự thế chấp trong năm 2009, đã chứng kiến tỷ lệ vay nợ của mình tăng gần 8% trong tháng Sáu, và đã nhanh chóng lấy lại những gì đã mất.

Khi giá bất động sản dường như vẫn tăng trong tương lai gần và Chính phủ Mỹ tiếp tục hào phóng khuyến khích mua nhà, có một nguy cơ hiện hữu là hành vi đầu cơ vô trách nhiệm từng gây ra cuộc Đại suy thoái có thể trở lại.

5. Thất bại của “nỗ lực dân sự”

Tháng 11/2007, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Robert Gates đã  đọc một bài phát biểu đến giờ vẫn nổi tiếng tại trường Đại học bang Kansas, trong đó ông nhận định rằng “thành công quân sự không đủ để chiến thắng” trong cuộc chiến chống các phần tử nổi dậy như ở Iraq và Afghanistan, và kêu gọi gia tăng vai trò cũng như ngân quỹ cho Bộ Ngoại giao Mỹ và Cơ quan Phát triển quốc tế Mỹ (USAID).

 

Trong tuyên bố chiến lược ở Afghanistan hồi tháng 3/2009, chính quyền của Tổng thống Barack Obama dường như đã làm theo tư tưởng của lời khuyên này, kêu gọi “gia tăng nỗ lực dân sự” để bù vào việc tăng quân số Mỹ tại Afghanistan. Cũng trong chương trình truyền hình “60 phút”, chính ông Obama đã nhắc lại phát biểu của ông Gates: “Thiếu sót của chúng ta là nghĩ rằng chỉ quân sự mới có thể giải quyết các vấn đề của chúng ta tại Afghanistan”.

Tuy nhiên, chỉ một tháng sau đó, chính quyền đã đề nghị ông Gates chọn ra 300 nhân viên quân sự  để thực hiện nhiệm vụ tại Afghanistan, vốn lẽ ra được dành cho các chuyên gia dân sự, bởi không có đủ dân thường để làm việc này. Thứ trưởng Quốc phòng Michèle Flournoy nhận định rằng chính phủ “vẫn chơi trò cút bắt” suốt nhiều năm qua, mà không làm theo ý kiến của các chuyên gia.

Lầu Năm Góc cũng đảm nhận các chức năng truyền thống của Bộ Ngoại giao tại Pakistan, điều chưa từng có tiền lệ ở một quốc gia mà binh lính Mỹ chưa chính thức được phép hoạt động. Theo một đạo luật tăng ngân sách được thông qua hồi tháng Sáu, Lầu Năm Góc có quyền tạm thời quản lý 400 triệu USD nhằm đẩy mạnh khả năng của quân đội Pakistan chống các lực lượng nổi dậy. Hỗ trợ quân sự kiểu này thường do Bộ Ngoại giao giám sát, song ông Gates – cùng Tư lệnh quân đội Mỹ tại Afghanistan David Petraeus – đã lập luận thành công rằng Bộ Ngoại giao không đủ khả năng điều hành quỹ này. Giấc mơ về nỗ lực thúc đẩy dân sự bên cạnh các nỗ lực quân sự dường như đã chấm dứt.

Một trong những sự kiện quốc tế đáng chú ý năm 2009 là tham vọng về quân sự – đặc biệt là hải quân – của Trung Quốc ngày càng rõ ràng hơn.

6. Trục hải quân Bắc Kinh –  Brazil

Ngay từ khi Trung Quốc không dấu giếm việc mua một số hàng không mẫu hạm cũ của Nga trong những năm 1990, các kế hoạch hải quân đầy tham vọng của nước này đã trở thành chủ đề được các chuyên gia quân sự nói tới rất nhiều. Vào tháng Ba, Bộ trưởng Quốc phòng Trung Quốc Lương Quang Kiệt đã đưa ra lời khẳng định mạnh mẽ nhất rằng Trung Quốc dự định bắt tay vào chương trình xây dựng một hàng không mẫu hạm lớn.

Lầu Năm Góc cho rằng Hải quân giải phóng nhân dân của Trung Quốc (PLAN) có thể có rất nhiều hàng không mẫu hạm trong một thập kỷ, với chi phí chế tạo vài tỷ USD. Nhưng vì kinh nghiệm của hải quân Trung Quốc chưa nhiều, nước này sẽ cần xúc tiến đào tạo thủy thủ và hoa tiêu cho kịp thời gian trên. Điều này có nghĩa là phải tìm một hàng không mẫu hạm đang hoạt động để huấn luyện.

Vấn  đề là, chỉ có bốn quốc gia trên thế giới hiện đang vận hành các tàu có khả năng cho cho máy bay thông thường hạ cánh. Mỹ không thấy có nhiều lợi ích trong việc giúp đỡ quân đội Trung Quốc, Pháp thì không làm được việc này vì lệnh cấm của EU, còn Nga mới đây tỏ ra thận trọng hơn trong việc hợp tác quân sự với cường quốc láng giềng phía Nam của mình. Chỉ còn Brazil, nước tất nhiên rất vui vẻ để cho các sĩ quan PLAN được tập huấn trên chiếc hàng không mẫu hạm 52 năm tuổi của mình – chiếc Sao Paulo (mua của Pháp từ năm 2000).

Bộ trưởng Quốc phòng Brazil Nelson Jobim đã tiết lộ chương trình này trong một cuộc phỏng vấn đăng trên websits của bộ hồi tháng Năm. Thời gian chính xác của thỏa thuận không được công bố, tuy nhiên nhiều người cho rằng Trung Quốc sẽ tài trợ không hoàn lại cho Sao Paulo để đổi lấy chương trình đào tạo. Một trang web của hải quân Trung Quốc cũng đã bóng gió rằng nước này sẽ giúp Brazil chế tạo các tàu ngầm hạt nhân, và chính ông Jobim cũng bày tỏ hy vọng chương trình này sẽ dẫn tới hợp tác quân sự giữa hai nước về nhiều mặt.

Mỹ  từ lâu chế ngự sức mạnh hải quân ở Đông Á, nhưng các tàu của Trung Quốc mới đây đã táo bạo hơn khi đương đầu với các tàu của Mỹ và đặt ra những thách thức pháp lý đối với cái mà Bắc Kinh coi là sự xâm phạm bất hợp pháp  lãnh hải Trung Quốc. Cùng với việc Trung Quốc và Ấn Độ đều đang trong quá trình xây dựng lực lượng quân sự mạnh mẽ, vai trò chế ngự của hải quân Mỹ hoàn toàn có thể bị lung lay.

Một cách công khai, Hải quân Mỹ vẫn cho rằng một chiếc hàng không mẫu hạm của Trung Quốc sẽ không thể  ảnh hưởng tới cán cân sức mạnh quân sự trong khu vực, nhưng báo cáo thường niên năm 2009 của Lầu Năm Góc về khả năng quân sự của Trung Quốc đã cảnh báo rằng chiến dịch hiện đại hóa quân sự của nước này có thể “gia tăng khả năng gây sức ép quân sự của Bắc Kinh”.

7. Người chết vẫn có hộ chiếu

Từ năm 2007, Bộ Ngoại giao Mỹ đã phát hành hộ chiếu điện tử công nghệ cao, trong đó có  các con chíp điện tử mang dữ liệu sinh trắc học nhằm tránh bị làm giả. Nhưng thật không may, theo một báo cáo hồi tháng Ba của Cơ quan Kiểm toán Chính phủ Mỹ (GAO), muốn có một tấm hộ chiếu siêu an toàn này dưới một cái tên giả không hề khó chút nào.

Một điều tra viên của GAO đã thử tìm cách có bốn hộ chiếu giả của Mỹ, sử dụng tên giả và tài liệu giả mạo. Trong một trường hợp, ông đã dùng số an sinh xã hội của một người đã qua đời năm 1965. Trong một trường hợp khác, ông dùng số an sinh xã hội của một đứa trẻ 5 tuổi bịa đặt, được tạo ra trong một cuộc điều tra trước đó, cùng một ID cho thấy nó đã 53 tuổi. Sau đó, ông sử dụng một trong những tấm hộ chiếu giả trên để mua vé máy bay, đã có được một tấm vé, và dùng nó để đi qua được một chốt kiểm tra an ninh tại một sân bay lớn của Mỹ.

Khi được nghe trình bày kết quả điều tra của GAO, Bộ  Ngoại giao Mỹ phải công nhận rằng quá trình phát hành hộ chiếu rất dễ bị tấn công và đồng ý nghiên cứu về vấn đề này.

Hơn 70 quốc gia đã thông qua hộ chiếu sinh trắc học – thứ mà các quan chức mô tả là một cuộc cách mạng an ninh về nhập cư. Tuy nhiên, điều tra của GAO đã chứng tỏ rằng ngay cả công nghệ tốt nhất cũng không thể đảm bảo cho một quốc gia an toàn khi bộ máy công quyền “hỏng hóc”.

8. Mỹ tham gia nội chiến tại Uganda

Tháng 1/2009, Jeffrey Gettleman đã tiết lộ trên Thời báo New York rằng quân đội Mỹ từng lên kế hoạch và cung cấp quỹ cho một cuộc tấn công quân sự tại Uganda chống lại một nhóm phiến quân ít người biết đến là Quân đội Kháng chiến của Chúa (LRA) ở miền Đông Congo. Cuộc tấn công đã diễn ra một cách tệ hại, các lãnh đạo phiến quân trốn thoát trong khi 900 dân thường bị sát hại trong các hành động trả đũa. Đây là lần đầu tiên Mỹ trực tiếp tham gia các hoạt động chống lại LRA – nhóm mà Mỹ liệt vào danh sách các tổ chức khủng bố. Lãnh đạo tôn giáo của LRA là Joseph Kony đã bắt giữ hàng chục ngàn trẻ em để phục vụ cho các tay súng và các vụ lạm dụng tình dục trong cuộc chiến dài hàng thập kỷ chống lại Chính phủ Uganda.

Tư  lệnh châu Phi mới của Mỹ (Africom) đã biện hộ cho vai trò của mình trong phái bộ của Mỹ tại đây khi nói rằng cuộc tấn công ở Uganda sớm muộn gì cũng phải xảy ra, và còn quá sớm để đưa ra phán xét cuối cùng về báo cáo của Mỹ. Tuy nhiên, một số nghị sĩ Mỹ có quan điểm khác, vai trò của Africom trong cuộc xung đột này có thể gia tăng. Một dự luật chưa được thông qua của Thượng nghị sĩ Russ Feingold (phe Dân chủ, của bang Wiscosin) và TNS Sam Brownback (phe Cộng hòa ở bang Kansat), cộng thêm sự ủng hộ rộng rãi của hai đảng có thể khiến Mỹ “loại bỏ mối đe dọa của LRA… nhờ các hỗ trợ chính trị, kinh tế, quân sự và tình báo”.

Dù  một vài người không tán thành việc đưa ông Kony ra trước công lý – ông này vẫn cố thủ trong rừng rậm kể từ khi Tòa án Tội phạm Quốc tế cáo buộc ông phạm các tội chống lại loài người. Những dự luận trên đã làm dấy lên các tranh cãi về vai trò thực sự của Africom – vốn chủ yếu là cố vấn và trao cho Mỹ quyền can thiệp vào một trong những cuộc xung đột phức tạp và đẫm máu nhất châu Phi.

9. Đào tạo gián điệp dự bị

Để  đào tạo một thế hệ gián điệp mới cho thế hệ các mối đe dọa toàn cầu mới, CIA và các cơ quan tình báo khác của Mỹ đã đề xuất xây dựng một chương trình tìm kiếm và đào tạo các nhân viên tiềm năng dựa trên nền tảng dân tộc và văn hóa khác nhau. Với cái tên Đào tạo nhân viên dự bị (ROTC) của quân đội tại các trường đại học và cao đẳng chuyên nghiệp của Mỹ, chương trình này sẽ tìm chọn “thế hệ người Mỹ đầu tiên và thứ hai, có hiểu biết sâu sắc về ngôn ngữ và văn hóa, và chuẩn bị cho họ một sự nghiệp tại các cơ quan tình báo”. Đó là mô tả của Giám đốc tình báo quốc gia Mỹ Dennis Blair về ROTC trong tài liệu trình Hạ viện thông qua.

Trong khi ROTC được công khai, sự tham gia của các sinh viên trong chương trình này sẽ được giữ bí mật nhằm tránh cho họ khỏi bị nhận dạng bởi các cơ quan tình báo nước ngoài. Các trường đại học sẽ nộp đơn xin mở các khóa và chương trình nhằm đáp ứng các nhu cầu của cộng đồng tình báo. Cộng đồng tình báo Mỹ đã tài trợ cho các chương trình nghiên cứu an ninh quốc gia tại hơn 14 trường đại học và cao đẳng. Chương trình này dường như sẽ là một nỗ lực quá tham vọng, xây dựng một dự án điểm có thể cung cấp các hỗ trợ tài chính cho sinh viên theo học khoa mật mã.

5 năm sau khi Ủy ban 9/11 khuyến cáo rằng CIA nên tuyển dụng nhiều nhân viên song ngữ hơn, chỉ 13% nhân viên của cơ quan này nói được ngôn ngữ thứ  hai. Giám đốc CIA Leon Panetta cho biết ông sẽ nghiên cứu để thực hiện điều này.

CIA hiện đang tuyển người trong các cộng đồng người Mỹ gốc Arập, và treo thưởng hơn 35.000 USD cho ứng viên nào biết các ngôn ngữ “quan trọng cho nghiệp vụ” như tiếng Arập, tiếng Phạn (Ấn Độ) và tiếng Trung.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s