Ông Vaclav Havel cựu Tổng thống Czech, từ trần

Ông Vaclav Havel, kịch tác gia, cựu Tổng thống Czech, từ trần

Ông Havel, lãnh tụ cuộc cách mạng chống cộng năm 1989, đã qua đời tại ngôi nhà nghỉ dưỡng cuối tuần tại miền bắc Cộng Hòa Czech, thọ 75 tuổi

Kịch tác gia bất đồng chính kiến, người tranh đấu cho quyền tự do, ông Vaclav Havel, lãnh tụ cuộc cách mạng chống cộng năm 1989, đã qua đời tại ngôi nhà nghỉ dưỡng cuối tuần tại miền bắc Cộng Hòa Czech, thọ 75 tuổi. Thông tín viên Michael Bowman hồi cố lại nhà văn có khuynh hướng ôn hòa mà những lời lẽ ông viết đã đưa ông từ một tù nhân chính trị lên địa vị tổng thống.

 

Ra đời tại Praha 3 năm trước khi cuộc thế chiến thứ hai bùng nổ, ông Vaclav bị những người cộng sản cướp chính quyền năm 1948 trù dập vì cha mẹ ông thuộc giới giàu; họ đã cấm không cho ông theo học đại học.

Những vở kịch mà ông sáng tác trong thập niên 1960 được quốc tế chú ý theo dõi. Khi ông lớn tiếng phản đối hiệp định Vashava để Xô Viết đưa quân xâm chiếm quê hương ông năm 1968, hộ chiếu của ông bị tịch thu.

Trong những năm cuối thập niên 1970, ông Havel gia tăng những hoạt động tranh đấu cho nhân quyền, những hành động đã đưa đến hệ quả là ông bị nhiều năm tù và quản thúc tại gia.

Năm 1989, trong lúc các chế độ cộng sản ở đông Âu sụp đổ, ông Havel đương nhiên trở thành lãnh tụ của cuộc cách mạng Tiệp Khắc. Ông được bầu làm tổng thống tháng 12 năm 1989 và khi quốc gia này phân chia làm hai trong ôn hòa 4 năm đó, ông đã hai lần được bầu làm tổng thống Cộng Hòa Czech, một chức vụ ông đảm nhiệm cho đến năm 2003.

Trong lần đến thăm đại học Columbia trong tư cách một học giả năm 2006, ông Havel hồi ức lại ảnh hưởng bao trùm và nghẹt thở của chế độ cộng sản đối với đời sống người dân. Ông nói: “Tất cả mọi thứ đều bị kiểm soát. Tất cả mọi thứ đều bị chỉ đạo. Tất cả mọi thứ đều bị thao túng bằng mánh khóe. Trong những điều kiện như thế rất khó mà tin được rằng tình hình có thể thay đổi.”

Ông nói với sinh viên tại đại học Columbia rằng điều quan trọng là phải chống lại việc đàn áp sự thật, đàn áp chân lý: “Chân lý và đạo đức có thể mạnh hơn là vũ khí. Và rất có lý khi người ta nói lên sự thật và làm điều mà người ta nghĩ là đúng, để là con người đạo đức và tìm cách liên đới với những người khác, những người trong hoàn cảnh cần đến.”

Ông Havel cho biết thành quả mà ông tự hào nhất trong chức vụ tổng thống là giải thể hiệp ước Vashava, liên minh quân sự do Mascova lãnh đạo kéo dài cho đến năm 1991.

Ông Havel đã đau yếu nhiều năm. Ông bị sưng phổi và đã không được chữa trị trong thời gian ông bị cầm tù. Nghiện thuốc lá nặng và bị khó thở kinh niên, ông được nhập viện vì ung thư phổi năm 1996 và suýt chết. Tình trạng sức khỏe yếu kém của ông vẫn tiếp tục khi ông bị rách ruột kết năm 2007.

Nói về “người đặc biệt” Vaclav Havel, Tổng thống Mỹ Barack Obama cho rằng: Havel đã ‘giúp khơi thủy triều lịch sử dẫn đến một châu Âu dân chủ’. Thủ tướng Đức Angela Merkel mô tả Havel là ‘một người châu Âu vĩ đại’. Ngoại trưởng Thụy Điển Carl Bildt thì viết: “Vaclav Havel là một trong những người châu Âu vĩ đại nhất của thời đại chúng ta, tiếng nói của ông đã mở đường cho một châu Âu thống nhất và tự do“.

Để hiểu thêm vì sao Vaclav Havel được đánh giá đặc biệt đến vậy, xin bấm vào đây đọc lại: Bản Tuyên ngôn hiến chương 77.

Václav Havel là vị Tổng Thống đầu tiên của nước Tiệp thời hậu cộng sản. Trước khi trở thành một vị Tổng Thống, ông là một kịch tác gia, một thi sĩ, một nhà đấutranh chống chế độ độc tài và kêu gọi quyền làm người và, vì thế, đã bị cầm tù gần 5 năm. Dưới đây là một phần bài nói chuyện của ông tại Câu Lạc Bộ Báo Chí Quốc Gia, Canberra, ngày 29 tháng Ba năm 1995, nhân lần đầu tiên ông viếng thăm nước Úc.

 

[…]

Ngay cả một chính quyền dân chủ đang thối nát hay suy thoái vẫn một ngàn lần tốt hơn cái chính quyền hoàn toàn giả tạo do một chế độ độc tài áp đặt bằng bạo lực hay sự
tẩy não.

Chế độ dân chủ là một hệ thống mở, và vì thế nó có khả năng cải thiện. Trong các phương diện của chế độ dânchủ, thì sự tự do cung ứng cái không gian cho tinh thần trách nhiệm. Nếu cái không gian này không được sử dụng đầy đủ, thì sự sai lầm ấy không phải do chế độ dân chủ tạo ra, mà chính nó lại là một thử thách cho chế độ dân chủ đương tại. Ngược lại, chế độ độc tài không chừa một chỗ nào cho tinh thần trách nhiệm, và vì thế nó không thể tạo nên một chính quyền thực sự. Thay vào đó, nó lấp kín mọi không gian khả hữu bằng cái chính quyền giả tạo của nhà độc tài.

Những kẻ có triển vọng trở thành những nhà độc tài đều rất giỏi canh chừng thời kỳ khủng hoảng chính quyền trong chế độ dân chủ. Nhân dân càng ít lưu tâm đến sự thử thách nẩy sinh từ chế độ dân chủ, thì họ lại càng ít thành công trong việc lấp đầy cái không gian mà chế độ dân chủ mang đến cho họ, và nhà độc tài, kẻ tự xưng là gánh vác cái trách nhiệm to tát nhất, lại càng lẹ làng tiến đến giành lấy cái không gian ấy và, cuối cùng, chiếm lấy nó trọn vẹn. Hitler, Lenin, và Mao đều là những ví dụ điển hình cho loại độc tài này. Chiếm trọn cái không gian khả hữu bằng một chính quyền hoàn toàn giả tạo, họ đã khoá chặt cái không gian ấy lại, huỷ diệt nó và, cuối cùng, huỷ diệt luôn chính nền dân chủ. Chúng ta đều biết điều này dẫn đến đâu: nó dẫn đến những cuộc tàn sát, hành hạ, nhục mạ. Nói tóm lại, trong lúc chế độ dân chủ xây đắp con đường dẫn đến việc tạo nên chính quyền thực sự, thì chế độ chuyên chính làm tắt nghẽn con đường ấy bằng một hàng rào ghê tởm, bằng cái bộ mặt méo mó kỳ quái của nhà cầm quyền như trong tranh biếm hoạ.

Những cơ hội để một cuộc cách mạng mang tính hiện sinh có thể thành công — như một lần tôi đã dùng lối ẩn dụ để diễn tả sự thức tỉnh của tinh thần trách nhiệm nhân bản sâu sắc — dưới chế độ tự do và dân chủ thì tốt hơn xa so với những cơ hội dưới một chế độ độc tài, nơi cái không gian duy nhất được trao cho bất kỳ ai muốn nhận lãnh trách nhiệm là một cái buồng giam trong trại tù.

Ta không thể bắt lỗi thế giới Tây phương là cứ bám lấy chế độ dân chủ. Vì, mặc dù chế độ dân chủ chắc hẳn có nhiều hình thức khác nhau, thế nhưng, hôm nay, nó vẫn là con đường duy nhất mở ra cho tất cả chúng ta. Các nước Tây phương chỉ có thể bị bắt lỗi vì họ không hiểu và không bảo vệ cái thành tựu tuyệt vời này một cách đúng mức. Bị cơn khủng hoảng phổ quát về đạo đức làm cho cóng róng, họ đã không thể sử dụng hết những cơ hội mà cái phát minh vĩ đại này đã mang đến, và không thể cung ứng một nội dung đầy ý nghĩa cho khoảng không gian mà chế độdân chủ đã khai mở. Chính vì những sơ hở này mà một số nhân vật không lành mạnh, lúc này lúc khác, đã tàn phá chế độ dân chủ và gây nên hàng loạt những sự kiện kinh hoàng trên trái đất.

Chúng ta nên kết luận thế nào? Chúng ta nên kết luận rằng không có lý do gì để sợ chế độ dân chủ, hoặc xem nó như một hệ thống có khả năng lật đổ chính quyền và làm mọi sự tan nát. Có một phương thức khác dành cho những người muốn tránh sự sụp đổ này: họ có thể xem dân chủ như một thử thách để biểu lộ tình thần trách nhiệm và để giới thiệu — hay, đúng hơn, để khôi phục — cái tinh thần và ý nghĩa mà dân chủ đã sẵn có ngay từ lúc nó mới xuất hiện. Đây là một công tác của siêu nhân, nhưng trong hệ thống mở của chế độ dân chủ, nó có thể được thực hiện.

Trong những nền văn hoá nơi mà những gốc rễ của ý thức dân chủ chưa cắm sâu, hay nơi mà ý thức dân chủ vẫn chưa bén rễ — nơi mà một cá nhân tự do thì hoàn toàn vô nghĩa
trong lúc nhà lãnh đạo có tất cả quyền năng — thì các nhà lãnh đạo thường vin vào những truyền thống quyền lực đã cũ xưa hàng thế kỷ để tiếp tục ngự trị, và cố gắng hợp pháp hoá cái luật lệ độc tài của họ bằng cách rêu rao rằng họ đang tiếp tục những truyền thống ấy.

… Họ vừa đúng vừa sai. Họ sai vì những gì họ trình bày như sự kế thừa những truyền thống lâu đời thì thực chất lại là sự phủ định những truyền thống ấy. Mặc dù cố gắng tái lập cái quyền lực tự nhiên mà họ tưởng có thểvchiếm hữu trong những hệ thống văn hoá, họ lại thay thế nó bằng một quyền lực phản tự nhiên. Thay vì một quyền lực toát ra từ cái tài lôi cuốn đại chúng — một thứ năng khiếu đặc biệt tiềm tàng nơi nhà lãnh đạo và được đại chúng công nhận, một thứ quyền lực được bộc lộ bằng tinh thần trách nhiệm cao độ trước cái trách vụ tự đảm nhiệm của nó — họ lại lập nên một thứ quyền lực cực kỳ thô lậu của cái roi.

[…]

 

Václav Havel và Göncz Árpád, hai cựu nguyên thủ quốc gia Cộng hòa Czech và Hungary, từng bị tù đày nhiều năm vì lý tưởng của mình – Ảnh: Móricz Simon (“Tự do Nhân dân”)

Sống trong thể chế cũ như vất vưởng trong tù ngục. Vì thế, sau khi được tự do hơn hai thập niên trước, chúng tôi hổn hển, vùng vẫy, và quá trình này kéo dài hơn nhiều so với điều tôi đã giả thiết. Tôi đã sai lầm lớn khi vào năm 1989, tôi từng tin rằng trong một khoảng thời gian có thể nắm bắt được, chúng tôi sẽ biến thành hiện thực những ý tưởng của Cuộc cách mạng nhung.

Ngày nay, tôi cho rằng, mục tiêu này, nhanh nhất sẽ được thực hiện vào đời cháu chắt chúng ta. Có lẽ sau này, họ sẽ tạo dựng được một đạo đức cộng đồng mà chúng ta từng mơ ước” – đó là những chia sẻ của Vaclav Havel trong bài trả lời phỏng vấn Kênh Truyền hình Quốc gia Czech vào năm ngoái.

Cựu Tổng thống Cộng hòa Czech cho rằng, các chính đảng nước này phải chịu trách nhiệm chủ yếu về những gì đang diễn ra tại đây: “Mọi lý tưởng đã trở thành trống không, sáo rỗng, ai cũng chỉ quan tâm đến giành và giữ quyền lực bằng mọi giá. Càng ngày, vực thẳm giữa xã hội công dân và giới tinh hoa chính trị càng dâu và vì thế, có những hiểm họa còn quỷ quái hơn xưa đang đe dọa nền dân chủ (thở dài)”.

Nếu nghĩ kỹ lại, tôi vẫn không thể thật tin được rằng tôi từng là tổng thống trong vòng 13 năm. Sự kỳ quặc nhất của đời tôi là tôi được bầu làm tổng thống”, mới đây, tờ “Mladá Fronta Dnes” có trích lời Havel như vậy, và ông cũng đã cư xử dung dị, gần gũi như lời ông nói. Du khách nước ngoài có thể gặp gỡ ông nhiều lần tại các quán bia, quán rượu khi ông còn giữ cương vị tổng thống – từ công sở, ông hay “tranh thủ” chạy ra làm vài vại bia…

Ông Göncz Árpád – kịch tác gia, dịch giả, cựu Tổng thống Hungary trong thời kỳ 1900-2000, người bạn thân thiết của Vaclav Havel – rất cảm động trước sự ra đi của con người mà cuộc đời có rất nhiều điểm tương đồng với ông. Cùng là yếu nhân trong các mốc thời gian trọng đại của hai nước, và cùng là những nhân sĩ, những nhà bảo vệ nhân quyền, hướng về những lý tưởng nhân bản, họ đã phải trả giá bằng nhiều năm tù vì niềm tin và quan điểm đó.

Havel là nhân vật quan trọng của Charta 77 và của những biến chuyển dân chủ Ðông Âu, và trên cương vị Tổng thống Cộng hòa, ông là tín đồ trước sau như một của sự hợp tác giữa các quốc gia khu vực Visegrád. Tôi sẽ gìn giữ nhiều kỷ niệm thân thiết của những lần tiếp xúc, gặp gỡ” – Göncz Árpád viết trong thông cáo gửi Hãng Thông tấn Hungary MTI chiều Chủ nhật 18-12.

Vaclav Havel từng sang thăm Hungary nhiều lần trên cương vị nguyên thủ quốc gia, và có quan hệ tốt với nhiều chính khách Hungary, các tác phẩm của ông đã được dịch sang tiếng Hung. Sau khi biết tin về sự ra đi của ông, các đảng phái Hungary đều ra tuyên bố rất trọng thị: “Havel, một biểu tượng quan trọng của sự nổi dậy ôn hòa chống lại thể chế độc tài” (LMP), “Tư cách con người của Havel là tấm gương cho phong trào đối lập dân chủ Hungary” (Liên minh Dân chủ), “Havel đã hỗ trợ sự chuyển đổi dân chủ của khu vực Ðông – Trung Âu” (Ðảng Xã hội MSZP)…

Các forum mạng của Hungary tràn ngập những lời chia buồn, cảm xúc của độc giả, các nhà “dân báo” (blogger) trước sự ra đi của Vaclav Havel. Trong số ấy, có lẽ đáng chú ý nhất là một nhận xét, một đánh giá hết sức bình thường: “Một con người chân chính đã ra đi, cầu Chúa cho ông yên giấc ngàn thu!”.

Là chính khách mà trọn đời phấn đấu cho dân, khi rời dương thế, được người dân khắp thế giới trân trọng và coi là con người chân chính, vinh dự lắm thay!

Làng báo Pháp hôm nay 19/12/2011 nhất loạt vinh danh cố Tổng thống Séc Vaclav Havel qua đời hôm Chủ nhật, nêu lại trên nhiều trang dài những đóng góp của một gương mặt chính trị hiếm thấy trên hành tinh. Ông Havel mất rạng sáng ngày 18/12, trong giấc ngủ tại ngôi nhà cách Praha khoảng 100 cây số.

Khía cạnh được báo giới Pháp nêu bật là cuộc đấu tranh của ông chống chế độ toàn trị. Nhưng mỗi tờ báo nêu một tính cách riêng biệt về nhân vật mà tờ La Croix gọi là : “Vaclav Havel, gương mặt tự do” – tít lớn trang nhất, và nhắc lại là nhà ly khai, soạn giả kịch trở thành Tổng thống là hiện thân của một Châu Âu tin tưởng vào giá trị nhân bản và tự do của mình.
La Croix ca ngợi gương mặt tiêu biểu – cùng với Lech Walesa – của sự chiến thắng của các lý tưởng dân chủ trên các chế độ cộng sản Đông Âu cuối thập niên 1980. Ông đã kiên trì đeo đuổi chiến lược ly khai dựa trên các nguyên tắc nhân bản, không bạo động. Đối với La Croix, nhân vật có vóc dáng dấp, vẻ hiền hoà, với hàng ria mép cố hữu đã đi vào lịch sử từ năm 1989. Thời đó ông là nhân vật trọng yếu của cuộc “cách mạng nhung”, qua đó Tiệp Khắc đã dẹp bỏ chế độ cộng sản. Tờ báo nhắc lại là ông đã làm cho người dân Tiệp thời đó đột nhiên nhìn thấy mình trong khát vọng tự do của giới ly khai.
Điểm cũng được La Croix khen ngợi là sự kiện ông Havel – đứng đầu Diễn đàn Công dân – đã biết hòa giải người Tiệp với nhau. Ông không kêu gọi tinh thần dân tộc như tại những nơi khác trong vùng, mà ông nói đến tính “chính trực”, chống lại những lời dối trá cộng sản. Ông là một công dân dấn thân đấu tranh, hơn là một nhà chính trị. Trên sân khấu chính trị một nước Châu Âu, La Croix cho là ông Havel không phải là tả hay hữu mà là một nhà nhân bản. Và nhà ly khai đứng đầu một nhóm trí thức đã đột nhiên trở thành người đại diện của cả một dân tộc.
Tờ Le Figaro nói đến “sự ra đi của một anh hùng trong cuộc chiến chống chế độ toàn trị cộng sản”. Ở trang trong tờ báo nhìn thấy ông là lương tâm đạo đức của Châu Âu hậu Cộng sản. Điểm mà Le Figaro nêu bật và cho là hiếm thấy nơi một lãnh đạo chính trị, là việc ông Havel vẫn trung thành với các lý tưởng của ông, một con người tự do, chính trực. Vì thế ông đã góp phần cho sự thành công trong giai đoạn chuyển tiếp của quốc gia ông.
Nhìn lại sự nghiệp của vị Tổng thống – nhà văn này, Le Figaro cho là tất cả tác phẩm của ông đều đượm tính khôi hài, thường khi phảng phất niềm tuyệt vọng, nhưng cho thấy rõ mong ước “nói lên sự thật”, và đấu tranh để bảo vệ, gìn giữ phẩm chất con người mà chế độ Cộng sản chối bỏ.
Libération nhấn mạnh trên thời đấu tranh của ông, chạy hàng tựa màu trắng trên nền đen : “Nhà ly khai”, bên dưới chân dung Vaclav Havel. Trong mắt Libération, ông Havel là một lãng tử đi lạc trong sân khấu chính trị. Trong bài xã luận, Libération nêu lên những điểm nơi người anh hùng cách mạng nhung mà tờ báo khâm phục : dù bị cầm tù, bị loại khỏi xã hội, phải chiụ sự cô đơn tột cùng, ông Havel vẫn là bằng chứng cụ thể là không nên tuyệt vọng về sự tự do tinh thần.
Một điểm khác mà Libération nhắc đến với thái độ khâm phục là thời ông lãnh đạo nước Tiệp, thời buổi cách mạng, chế độ chuyển tiếp sôi bỏng, thì ông Havel đã không màng đến những vụ xét xử, trả đũa. Không bao giờ ông thèm đọc số hàng nghìn phiếu theo dõi ông mà công an đã lập ra. Theo tờ báo, chính đây là những điều kiện giúp dân chủ bám rễ chắc chắn.
Libération còn nhắc lại nỗi xúc động trên thế giới, những lời ca ngợi ông Havel từ mọi nơi, dĩ nhiên là ngoại trừ những quốc gia còn chế độ toàn trị. Một từ ngữ đã được các lãnh đạo Châu Âu nhắc đi nhắc lại : « Biểu tượng ». Biểu tượng của các sự kiện năm 1989, biểu tượng của nước Cộng hoà Séc hiện đại. Châu Âu đã tỏ sự biết ơn đối với ông.
Thủ tướng Đức Merkel, từng sinh sống ở Đông Đức cho là không thể quên cuộc đấu tranh cho tự do dân chủ của ông, cũng như tính nhân bản của ông. Người Đức, theo bà, rất biết ơn ông. Ngay cả Thủ tướng Anh, David Cameron cũng cho là “Châu Âu có món nợ sâu sắc đối với ông”. Riêng Tổng thống Pháp gọi ông là “người Châu Âu dấn thân đấu tranh”. Bên kia bờ Đại Tây Dương, Tổng thống Mỹ Obama khâm phục sự đối kháng ôn hòacủa ông đã làm lung lay nền tảng của cả một đế chế, cho thấy sự trống rỗng của một hệ tư tưởng trấn áp và chứng minh rằng sự lãnh đạo của đạo đức mạnh hơn là vũ khí.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s